Hindi umatras ang gobyerno ng Kenya sa $13 million na US-backed Ebola facility nila, at sinabi ni Health Cabinet Secretary Aden Duale na wala raw silang dapat ikahiya o ipaumanhin tungkol sa deal na ‘to.
Sa national TV, pinagtanggol ni Duale ang Laikipia Air Base site bilang isa sa 23 isolation centers na resulta ng mahigit dalawang dekada ng pagtutulungan sa pagitan ng US at Kenya sa health sector. Kahit may court order na at mga protesta na naging delikado, hindi pa rin siya natinag.
“Walang Dapat Ipaumanhin” sa Live TV
Umakyat agad ang tensyon nung panayam kina Duale, kung saan nagtalo sila ng host tungkol kung sino talaga ang may control sa facility at bakit nga ba hindi naging open agad ang plano. Tiniyak niya na Kenya pa rin ang may pamumuno sa project na ito.
Sabi pa niya, ang base commander at mga medical head ng Kenya Defense Forces ang mag-ooversee sa site kasama mga US partners nila. Gagamitan daw ang facility hindi lang para sa mga Kenyan security personnel kundi pati na rin para sa mga Amerikano.
Sinupalpal pa niya ang mga alingasngas na US lang daw ang pwedeng gamiting pasyente sa facility na ito. Lahat ng 23 centers daw ay para sa kahit sinong pasyente sa buong Kenya, lalo na sa mga Kenyans na babalik mula sa outbreak zone.
“…wala talaga kaming dapat ipaumanhin dahil mahigit 23 taon na ang partnership namin ng US sa health sector,” sabi ni Duale sa panayam.
Ayon kay Duale, yung 23 taon na partnership, ebidensya yun ng laki ng naging impact ng US sa health programs ng Kenya. Gamit ang PEPFAR program na nag-launch noong 2003, gumasta na raw ang US ng at least $8 billion sa paglaban ng Kenya sa HIV.
Yung $13 million na pinagtatalunan ngayon ay para sa preparedness fund—hindi lang siya para sa isang site. Nagumpisa ito matapos mag-usap si President Ruto at US Secretary of State Marco Rubio.
Ayon pa kay Duale, ang US contribution nasa 1.7 billion Kenyan shillings o halos $13 million para sa mas malawak na response.
Sinagot din niya ang kuro-kuro na may binayaran para lang makuha ang kasunduan, at tinawag niyang “sobrang babaw” ang tanong na iyon.
Tungkol naman sa communication, aminado siyang mas maganda sana kung napaaga nila ang paliwanag ng plano sa publiko.
Sovereignty at Usapang “Import” ng Sakit
Maraming nagtanong kung bakit papayag ang Kenya magtayo ng Ebola facility gayong wala namang kaso ng Ebola dito. Ang sagot ni Duale, nakabase raw ‘yan sa geography at responsibilidad nila bilang bansa.
Sabi niya, libo-libong Kenyans ang nagtatrabaho at nakatira sa Democratic Republic of Congo, kasama pa dyan ang mahigit 450 sundalo nila sa UN Peace Mission. Kung isasara raw ng Kenya ang sarili nila, parang pinabayaan na nila ang mga kababayan nila doon.
Ipinunto din niya na ayon sa World Health Organization, hindi dapat mag-close ng borders kahit may outbreak. Yung virus daw, walang pinipiling border.
“Hindi namin isusuko ang sovereignty at pagkakakilanlan ng bansa namin”
Ikinasa din ni Duale ang Sections 35 at 36 ng Public Health Act bilang basehan kung bakit may kapangyarihan siya during epidemics. Yung mga centers daw, para sa preparedness, hindi dahil may Ebola na agad sa Kenya.
Ipinahayag ng WHO na ang Bundibugyo strain outbreak ay isa nang public health emergency ngayong May 17. Wala pang approved na vaccine para dito, kaya mas mataas ang takot ng publiko.
Nagtaka din si Duale kung bakit ang outbreak na ito—na ika-17 na daw—eh masyadong naging dahilan ng public panic. Yung kawalan ng vaccine ang pinakamalaking pinagkaiba, sa tingin niya.
Court Block, Protesta, at Pagmatibay
Pinatigil ng High Court judge ang plano nitong May 29, matapos maghain ng petisyon ang mga activist laban sa tinatayang 50-bed unit. Noong June 2, inextend pa ni Justice Patricia Nyaundi ang suspension.
Binigyan niya ang gobyerno ng pitong araw para ilabas ang kumpletong kasunduan, permits, at protocols. Naka-schedule ang next hearing sa June 23.
Kahit may suspension na, nagtuloy-tuloy pa rin dumating ang US equipment at mga specialist sa base. Tiniyak ni Duale na igagalang ng gobyerno ang korte kahit tuloy lang ang paghahanda para sa Ebola response ng bansa.
Naging marahas na rin ang sagupaan. Umabot sa dalawa ang namatay sa putukan habang nagpoprotesta sa Nanyuki, malapit sa base, ayon sa isang organizer ng protesta.
Sinisi ni Duale ang “mga binayarang nagpoprotesta” at nanawagan sa mga local officials na magpakita ng responsibility. Sagot naman ng grupong doktor at civil society, parang ipinalit daw ng gobyerno ang biosecurity kapalit ng foreign aid nang hindi kinokonsulta ang taumbayan.
Pinilit pa niyang ipa-kalma ang publiko gamit ang stats: mahigit 72,000 travelers na raw ang na-screen sa 26 na entry ports ng Kenya, at wala pa silang na-detect na Ebola case locally.
Bilang paliwanag ng US sa project, win-win situation daw ito para sa lahat. Sila pa rin ang pinakamalaking contributor sa response—mahigit $162 million na raw ang naipangako nila rito.
Pero kamakailan, sinabi ni Marco Rubio na hindi papayagan ng US na may pumasok na kahit isang Ebola case sa Amerika.
Baliktad ito kumpara dati. Noong 2014 outbreak, umuwi pa ang mga infected na US citizen para sa treatment sa mga biocontainment hospital tulad ng Emory University Hospital sa Atlanta. Ngayon, mas gusto na nilang sa labas ng US magpagamot ang mga exposed na Amerikano.
Yung deadline ng korte para ilabas ang detalye ng agreement, magiging matinding pagsubok kung gaano talaga ito ka-transparent. Malaki rin ang epekto nito sa image ng Kenya bilang regional health hub at kung paano sila makikipag-deal sa mga malalaking bansa sa future.
