Kung titignan mo yung unang dekada ng crypto, parang sunod-sunod na hype, rug pull, memes, at mga project na nawala kasing bilis ng paglitaw nila. Parang naging isang dekada ng matinding pag-e-experiment sa finance.
Isang bukas at global na laboratoryo na gumagana 24/7—mix ng matindi at kakaibang innovation, speculation, scam, tagumpay, at bagsak.
Hindi lahat ng nabuo sa ganitong environment ay magtatagal. Sa totoo lang, karamihan dito malamang hindi magtatagal. Pero yung mga project na makaka-survive ay magpapabago ng paraan ng galaw ng finance industry.
Ano ang mga Nag-survive Hanggang Ngayon
Ilan sa mga mekanismong unang na-test sa crypto, ginagamit na at ina-adopt ng traditional finance ngayon—katulad ng mas mabilis na settlement, programmable assets, tuloy-tuloy na market, bagong klase ng collateral, automated market maker, mga contract na walang expiration, at kakayahang pagsama-samahin ang iba’t ibang financial service sa iisang platform.
Hindi laban ng crypto vs traditional finance ang usapan dito. Ang mahalaga, yung financial infrastructure na lalabas pag nagtagpo ang dalawa.
Kailangan nating matutunan, i-adapt, at paunlarin yung mga innovation na gumagana—pero iwasan dalhin yung mga risk at sablay ng original na crypto laboratory.
Nag-test ang Crypto ng Mga Hindi Kayang Gawin ng TradFi sa Ganun Kabilis
Sa mga open at halos walang masyadong regulation na parte ng crypto, parang naging open-air laboratory ang industry. May pros at cons yan.
Kayang mag-launch ng mga protocol nang mabilis. Pwede agad mag-test ng users ng bagong product, ‘di na kailangan ng matagal na approval process sa mga institution. Tuloy-tuloy ang market na walang tulugan. Pwede rin mag-combine ng developers ng iba’t ibang app at gumawa ng bago mula sa mga lumang smart contract.
Iba’t ibang experiment ang sumubok—may mga kapaki-pakinabang, may madaling masira. Marami din na puro speculation lang tapos nilagyan ng tech sa ibabaw.
Kahit yung mga nag-fail na experiment, nakatulong pa din kasi nasagot yung mga tanong na bihira ma-test ng traditional finance, lalo na kapag bilis ang labanan: Ano mangyayari kung tuloy-tuloy ang settlement? Paano gumagana ang market kung walang central exchange?
Pwede bang mag-automate ng collateral management? Ano nangyayari kung automatic na gina-grant ng contract ang mga kondisyon? Paano gumagalaw ang liquidity kung sinuman, kahit sino, pwede gumawa ng pool?
Hindi lahat ng financial innovation nitong huling dekada ay galing mismo sa crypto. Pero dito muna natest ang marami sa pinaka-mahalagang idea bago payagan ng traditional finance.
Ang automated market maker o AMM isa nang example niyan. Imbes na central limit order book ang gamit sa trading, nag-u-use ang AMM ng liquidity pool at formula para i-set ang presyo ng assets. Isang participant ang maglalagay ng liquidity sa pool, iba naman ang magti-trade doon, at automatic na execute ng contract ang transaction.
Malinaw ang mga advantage ng system na ‘to: pwede mag-operate kahit walang tradisyonal na trading desk, madaling i-integrate sa iba pang protocol, at direkta sa network nangyayari ang exchange.
Pero, may mga kilalang problema din tulad ng manipulation risk at possibility na ma-front-run or maka-expose ka sa risks na connected sa order ng execution.
Yan mismong combination ang nagpapainteresting sa laboratoryong ito. Hindi hiwalay ang innovation sa risk—lagi silang magkasama.
Trabaho ng market na i-test kung pwede ba i-redesign, i-regulate, at gamitin ang system sa paligid na gets at kaya i-manage yung risk at responsibility.
Ganito rin sa iba pang experiment: 24/7 na global market, perpetual futures, stablecoin, tokenization, at composability. Hindi lahat ng format na ‘to ay diretso kukunin ng mga bangko o exchange, pero klaro yung mga benefit nila.
Ang Pagtatagpo ng TradFi at Crypto, Hindi ‘Yan Parang Conversion ng Pananampalataya
Matagal na ring debate kung laging magkaaway ang dalawang system na ‘to—na parang hindi talaga puwedeng magtagpo.
Sa isang banda, mabagal, mahal, at sobrang daming middleman ang traditional finance. Sa kabila naman, mabilis, global, open, at decentralized si crypto.
Hindi helpful yung ganoong “kami laban sa kanila” analysis, kasi ginagawang issue ng identity ‘yung technical na usapan ng architecture at incentives.
Totoo naman, marami talagang challenge sa traditional finance—yung system na hiwa-hiwalay, kaya kailangan ng reconciliation, delays, dagdag na gastos, at nakadepende ka lagi sa daming middlemen.
Kasabay nito, may mga function din siya na sobrang importante para gumana nang maayos ang market—katulad ng governance, malinaw na legal na ownership, control, custody, investor protection, anti-scam o anti-illegal na activity, risk management, at mga paraan para maka-survive tuwing mga matitinding sitwasyon.
Si crypto naman, pinakita na pwede palang gawin ang ilang function na ‘to sa ibang paraan. Pero pinakita rin ang risk kung totally dedmahin mo ‘yung ibang required na function.
Kaya yung tinatawag na convergence, hindi conversion ng tradfi papuntang crypto—o baliktad. Parang selection process din siya.
Kukunin lang ng market kung ano‘ng totoo at konkretong solusyon:
• Mas mabilis na settlement
• Programmable asset at programmable money
• Process automation
• Tuloy-tuloy na operation
• Bagong klase ng margin at collateral
• Mas malawak na interoperability
• Global distribution
• Mas less na reconciliation at manual na process.
Kailangan din siyempre na gumana yang mga solusyon kasabay ng governance, compliance, legal na kasiguruhan, at matibay na risk management.
Medyo boring nga ‘tong part na ‘to ng usapan, pero dito talaga malalaman kung paano mangyayari ang convergence. Puwedeng sobrang ganda ng isang protocol sa teknikal na aspeto pero wala namang silbi sa ekonomiya. May asset na puwedeng gawin na token pero mananatiling walang liquidity. Puwedeng mabilis ma-settle yung transaction, pero may risk pa rin ng utang, partner, o ownership.
Hindi porke ginawa mong token ay magiging magandang asset na agad. Nagbabago lang kung paano ni-represent, na-transfer, o puwedeng i-connect ‘yung asset sa ibang process.
Hindi lang digitization ang issue. Integration ang tunay na hamon.
Sa nakalipas na apat na dekada, pinatunayan ng mundo yung paglipat mula analog papuntang digital na sistema.
Nawala na ‘yung pisikal na records. Naging electronic na ‘yung mga orders. Mas bumilis ang communication. Parang imposible nung araw, pero ngayon, sobrang bilis na ng circulation ng information.
Pero hindi ibig sabihin ng digitization ay integrated na lahat.
Ang finance industry, parang pinagtagpi-tagping systems pa rin na dapat mag-communicate sa isa’t isa. Sa isang transaction, dadaan pa rin ‘yan sa trading, confirmation, messaging, clearing, custody, ownership registration, money transfer, at reconciliation. Puwedeng digital na lahat ng proseso, pero kung hiwa-hiwalay pa rin, sabog pa rin ang buong sistema.
Dito pumapasok yung importansya ng tokenization — hindi lang dahil sa dami ng bagong assets, kundi dahil babaguhin nito kung paano magkakaugnay ang lahat.
Sinabi ng BIS na ang tokenization ay pag-record ng rights sa real o financial assets gamit ang programmable na platform, kung saan dati nililista lang sa tradisyonal na ledger.
Ang tunay na potential nito, hindi lang sa pagbuo ng digital version ng asset. Ang importante, kaya nitong pagsamahin ang messaging, reconciliation, at asset transfer — lahat sa iisang proseso.
Sa totoong buhay, ibig sabihin puwedeng pagsamahin sa iisang environment ang pera, financial asset, at mga contract o agreement. Puwede mo i-condition ang asset transfer sa actual na payment. Baka pati collateral, automatic na nag-a-adjust.
Pati financing transaction, puwedeng kasama na kaagad ang margin rules. Ang distribution, puwedeng i-set na para matik na lang mag-process pag naabot na yung requirements.
Para sa akin, ang pinaka-malaking pagbabago ay mangyayari sa “rails” at mismong balangkas ng finance industry.
Hindi lang ito tungkol sa asset na nakikita mo sa portfolio mo — mas importante yung matibay na infrastructure na nagpapahintulot na ma-issue, ma-trade, ma-finance, ma-collateralize, ma-transfer, at ma-settle lahat ng ‘yan.
Magandang Halimbawa ang Internet
Noong umpisa, puro experiment lang at mga business model na sobrang risky tsaka hype ang internet.
Maraming kumpanya ang nawala. May mga idea na mukhang promising, pero hindi naging sustainable o kumita ng maganda. ‘Yung iba, na-absorb pa ng mga kumpanyang hindi pa nga umiiral dati nung ginagawa pa yung technology.
Ang natira talaga, hindi ‘yung listahan ng unang projects. Ang importante — ‘yung mga protocol, connectivity, distribution, at lalo na ‘yung mga bagong behavior na nabuo kasi nagbago na ang infrastructure.
Kaya malakas ang comparison ng crypto sa internet. Sa crypto, hindi lang sa tokens at dominasyon ng last cycle umiikot ang tunay na value.
Ang mahalaga ay ‘yung mga mechanism na ‘di basta nawala at sumurvive sa test ng market.
Kabilang sa process na ‘yon ang meme coins, NFTs, lending protocols, at iba’t-ibang exchange models. May iba dyan, niche market lang talaga. May mga mawawala. Yung iba naman, lalagay sa mas regulated na systems at eventually magiging parte na ng mainstream finance.
Hindi point dito kung anong token ang lilipad o babagsak. Ang mahalaga, intindihin natin kung anong economic function ang patuloy na magme-make sense kahit marating na ang scale, governance, regulation, at liquidity.
Importante ‘tong pagkakaiba lalo na sa mga nag-iinvest, gumagawa ng products, o nagpa-plano ng business sa finance. Puwedeng useful din ang technology kahit hindi lumilipad ang token price o nakakakuha ng value.
Puwede kang mag-generate ng protocol volume pero walang stable income para sa users. Puwedeng innovative ‘yung app pero hindi mahanap ‘yung tamang market.
Pagdating sa finance, hindi sapat ang utility lang. Dapat gets mo: sino ang nagbabayad, sino ang nagka-capture ng value, sino ang nagte-take ng risk, at anong mangyayari kapag nawala ang incentive o may nagkamali.
Ang Transition — May Mga Bagong Opportunity, May Mga Malulugi Rin
Pinakamalalaking opportunities, madalas lumalabas pag may malaking pagbabago sa infrastructure.
Gaya nung nangyari sa internet — ganun din sa iba pang tech at finance transitions: Kapag namamayagpag pa ang lumang standards, pero unti-unti nang binabago ng bago ang cost, ugali, at business models, ang daming puwedeng mangyari.
Pero kasabay nito, may mga established na kumpanya o positions na puwedeng mawala o mawala ang value.
‘Yung mga kumpanyang sobrang reliant sa mahabang proseso at madaming middleman, baka mawalan ng silbi kapag naging automatic na ang mga steps. Mga trabahong paulit-ulit lang ginagawa, puwedeng mapalitan ng tech o mabago na mismo ang klase ng trabaho nila.
‘Yung mga institusyon na tinitignan lang ang digital assets bilang hiwalay na kategorya, baka mabigla ‘pag naapektuhan na ng tech ang mga dating tradisyonal na produkto tulad ng payments, funds, forex, credit, custody, at capital market transactions.
Pero hindi rin sapat na marunong ka lang mag-code ng smart contract o gets mo lang ang mga mechanics ng blockchain. Sa susunod na stage, kailangan mong pagsabayin ang market knowledge, tech, regulation, risk, at distribution.
‘Yung next gen na finance pros hindi lang basta shooters ng asset o users ng tools. Ang tunay na pansinin, ‘yung mga nakakaintindi paano nagka-connect ang asset, ang infrastructure, at mga patakaran para mapagana sa scale ang mga operations.
Isa ‘to sa mga topic na tututukan ko dito: Hindi lang kung anong nagbabago sa market, pero alin ang business models at skills na talagang nagkakahalaga kapag nagbago na ang mismong infrastructure.
Mga Hamon
Ang mali ay gawing parang automatic at tuloy-tuloy ang progress para sa thesis na ‘to.
Ang institutional adoption ng tokenization, limitado pa sa ngayon. Marami pa ring project ang test phase lang. Karamihan sa mga application, kulang pa rin ang liquidity sa second-hand market. Hindi pa rin nasosolve ang connection ng iba’t ibang networks. Pati legal at operational standards, hinahasa pa lang.
Pati regulations, uneven pa rin ang improvement.
Maraming apps na ginagawa ngayon ang parang walang totoong problemang sinosolve. Ginawa lang sila kasi kaya naman gumawa, hindi dahil sobrang laki talaga ng demand sa market. Parang solution na naghahanap ng problemang pwedeng ayusin.
Kaya dito, hindi naman kailangan na mabuhay lahat ng crypto projects. Ang mahalaga, may ilang mekanismo o tech na nabuo sa crypto space na mapapatunayang useful at eventually magagamit ng mga regulated at matibay na negosyo o sistema sa totoong mundo.
Mahirap talaga ang mga papasa sa filter na ‘yan.
Malaki ang chance na sa mga susunod na taon, hindi lang ito tungkol sa kung anong side ang kakampihan mo, kundi kung alin sa mga bagong rails ang magdadala ng pera at iba’t ibang assets.
Diyan talaga magbabago ang game.
